به گزارش خبر ویژه، روزنامه فرهیختگان نوشت: این روزها با اوجگرفتن دمای هوا، بار دیگر موجی از بیماریهای شایع فصلی که اغلب با علائم حاد گوارشی نظیر اسهال، استفراغ و تبهای ناگهانی همراهند، کلینیکها و اورژانس مراکز درمانی را شلوغ و کادر درمان را با حجم بالایی از مراجعات مواجه کرده است. در مواجهه با تکرار سالانه و کلیشهای این بیماریها، معمولاً ذهنها تنها به سمت مسمومیتهای ساده غذایی یا گرمازدگی میرود و کمتر کسی به این فکر میافتد که دستاندازیهای کلان اقلیمی، تغییرات ناگهانی و جدی آبوهوا و حتی میزان بارندگیهای فصلی تا چه حد میتوانند نقشه و الگوی سنتی شیوع ویروسها و باکتریها را در سراسر کشور جابهجا کنند. واقعیت این است پیوند بسیار عمیق و زنجیرهواری میان دگرگونیهای ناگهانی جوی و رفتار عوامل بیماریزا وجود دارد؛ پیوندی پیچیده که گاهی معادلات پیشبینیشده را برهمزده و پزشکان و متخصصان نظام سلامت را نیز با پدیدههای اپیدمیولوژیک کاملاً غیرمنتظره و خارج از فصل مواجه میسازد. بهعنوان نمونه، درحالیکه طبق یک اصل کلی، قدیمی و اثباتشده علمی، با بالارفتن دمای هوا و فرارسیدن تابستان انتظار میرود فعالیت ویروسهای تنفسی نظیر آنفلوآنزا به حداقل ممکن برسد و جای خود را تماموکمال به عفونتهای گوارشی بدهد، اما امسال جابهجایی بیسابقه الگوهای بارندگی و ماندگاری عجیب جبهههای هوای سرد در فصول بهار و حتی اوایل تابستان، این چرخه سنتی را دستخوش تغییری اساسی کرد؛ بهطوری که ردپای بیماریهای زمستانه همچنان در چله تابستان دیده میشود.
ازسویدیگر، این دگرگونیهای اقلیمی و زیستمحیطی نهتنها در جغرافیای ایران، بلکه در کشورهای همسایه نیز با افزایش جدی بارندگیهای سیلآسا و ایجاد آبهای راکد، شرایط را برای تغییر زیستگاهها فراهم کرده و بهتبع آن، با طغیان پشههای ناقل بیماریهای خطرناکی چون تب دنگی، زنگ خطر جدیدی را برای امنیت بهداشتی منطقه به صدا درآورده است؛ وضعیتی که مدیریت بحرانهای بهداشتی را وارد فاز جدیدی از حساسیت میکند. علاوه بر این چالشهای اقلیمی، رفتارهای مخاطرهآمیز در مصرف دارو و هجوم غیرضروری برای تزریق سرم، چالشهای زیرساختی جدیدی را به بار آورده که نیازمند واکاوی عمیق است. در همین راستا، دکتر آمیتیس رمضانی، استاد بیماریهای عفونی و رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور، نگاهی جامع به کالبدشکافی این زنجیره پرداخته و وضعیت فعلی شیوع ویروسها، ابعاد پنهان دگرگونیهای اقلیمی بر سلامت جامعه، تمایز میان علائم و اصالت درمانهای خانگی در مقابل موج سرمدرمانیهای بیمورد را تشریح کرده است.
از نوروویروس تا آدنوویروس؛ دستهبندی ویروسهای شایع این روزها
رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور در ادامه به دستهبندی علمی ویروسهای فعال در جامعه پرداخت و اظهار داشت: «اگر بخواهیم اینها را دستهبندی کنیم، باید بگوییم اول ویروسها و در رأس آنها نوروویروسها هستند. آنفلوآنزا الان دیگر بهخاطر گرمای هوا کم شده ولی هنوز به طور کامل از بین نرفته است. کرونا نیز با درصد کمی میتواند علائم گوارشی بدهد. یک ویروس دیگر هم که پارسال در جامعه شایع شده بود، آدنوویروس بود؛ البته این ویروس بیشتر مثلاً علائم تنفسی و چشمی میدهد؛ ولی علائم گوارشی هم دارد. پارسال ما علائم گوارشی آدنوویروس را داشتیم و امسال هم طبعاً این ویروس را خواهیم داشت که علائم گوارشی آن ممکنه همراه با علائم چشمی یا قرمزشدن چشمها ایجاد شود.»
دکتر رمضانی جزء دیگر بیماریهای شایع فصل را عفونتهای باکتریایی دانست و افزود: «یکی دیگر از موارد هم عفونتهای باکتریایی است. این را هم باید در نظر داشته باشیم که بهخاطر سفرها، تسهیلات و گرمای هوا، همه اینها شرایط را مساعد میکنند که مسمومیتهای غذایی کلاً شیوعشان بیشتر شده باشد و اسهال مسافرتی بیشتر باشد. اینها مسائلی است که از نظر بهداشتی نمیشود خیلی در فصل گرم هوا رعایت کرد؛ بالاخره سفرها و عدم دسترسی صحیح به آب آشامیدنی مطمئن یا مثلاً مصرف مواد غذایی که از نظر درجهحرارت، آن شرایط مناسب نگهداری را حفظ نکرده باشند، همگی اثرگذارند.»
وی در خصوص پیشبینی روند این عفونتها در ماههای آینده تصریح کرد: «اینها همه شرایط را مساعد میکنند که ما یک سری باکتریهایی هم داشته باشیم؛ بنابراین انتظار داریم از این به بعد طغیانهای کوچکی از عفونتهای باکتریایی مثل کامپیلوباکتر و یا شیگلاها را بهتدریج در طول این تابستان ببینیم. البته اینها همهشان در حد کنترلشدن هستند و در حال حاضر هیچ مورد غیرعادیای که بهعنوان طغیان ملحوظ شود یا بهعنوان اپیدمی محسوب شود، وجود ندارد.»
کودکان، سالمندان و بیماران زمینهای؛ گروههایی که شوخیبردار نیستند
رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور با هشدار نسبت به وضعیت گروههای آسیبپذیر تأکید کرد: «کودکان زیر ۵ سال، سالمندان بالای ۷۰ یا ۸۰ سال و مبتلایان به نقص ایمنی یا بیماریهای زمینهای باید کاملاً از افراد عادی تفکیک شوند. در این گروهها، حتی با یکبار اسهال یا استفراغ شدید ممکن است تمام تعادل الکترولیتی بدن به هم بریزد؛ بنابراین این افراد باید در صورت بروز کوچکترین علائم، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنند تا در صورت نیاز تحت سرمدرمانی قرار گیرند و کار به بیآبی مفرط بدن نرسد.»
وی در خصوص نحوه استفاده از پودر ORS توصیه کرد: «افراد باید پودر ORS را دقیقاً مطابق با دستورالعمل و در حجم آب مشخصشده حل کنند و تصور نکنند که غلیظتر بودن آن اثربخشی بیشتری دارد؛ زیرا غلظت بالای آن نتیجه عکس میدهد. دوز مصرف کودکان با بالغان متفاوت است و باید به ساشهها دقت شود.» دکتر رمضانی همچنین نشانههای خطر جدی را برشمرد و افزود: «بروز تب و لرز همراه با اسهال، نشاندهنده عفونت جدی باکتریایی است. همچنین بالابودن حجم و دفعات اسهال آبکی که کلاً بیرنگ میشود یا مشاهده خون در مدفوع، نیازمند مراجعه فوری به پزشک جهت آغاز درمانهای تخصصی آنتیبیوتیکی است. علاوه بر این، تب بالا در کودکان زیر ۲ و ۵ سال به دلیل ریسک تشنج باید فوراً کنترل شود.»
وی همچنین به عموم مردم توصیه کرد از مصرف خودسرانه قرصهای ضداسهال مانند دیفنوکسیلات پرهیز کنند؛ چراکه بدن برای دفع عوامل بیماریزا به این فرایند نیاز دارد و کنترل دستوری آن، میکروب را در روده حبس میکند.
تغییرات اقلیمی چگونه چیدمان ویروسها را بههم ریخت؟
دکتر رمضانی در ابتدای این گفتوگو با اشاره به دگرگونیهای فصلی بیماریها اظهار داشت: «عفونتهای ویروسی تا حد زیادی از یک الگوی فصلی تبعیت میکنند؛ بهطوریکه برخی از آنها در فصل پاییز و زمستان شایعترند و با گرمشدن هوا، فعالیت این ویروسهای تنفسی کاهش مییابد.» وی با بیان اینکه با افزایش دمای هوا، عفونتها، ویروسها و باکتریهای گوارشی فعالتر میشوند، تصریح کرد: «این روند، الگوی فصلی همیشگی ما بوده است؛ البته بهاستثنای ویروس کرونا که به صورت سینوسی عمل میکند و پیرو الگوی فصلی خاصی نیست، بلکه با جهشهای ژنتیکی جدید جامعه را مبتلا کرده و پس از ایجاد ایمنی جمعی فروکش میکند و مجدداً با کاهش سطح ایمنی بازمیگردد.»
رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور در ادامه به تشریح وضعیت ویروسهای شایع کنونی پرداخت و گفت: «در حال حاضر با طغیان یا اپیدمی خاصی مواجه نیستیم، اما ویروسهای شایع این روزها عمدتاً علائم گوارشی مانند استفراغ، تب و اسهال ایجاد میکنند.» وی با عجیب خواندن روند اپیدمیولوژیک آنفلوآنزا در سال جاری افزود: «باوجود گرمشدن هوا، امسال همچنان با موارد ابتلا به آنفلوآنزا مواجهیم. دلیل این امر، تغییر در سابتایپ ویروس در سال گذشته بود که پوشش واکسنی کاملی نداشت و جامعه، بهویژه اطفال، ایمنی کافی نسبت به آن نداشتند؛ همین امر سبب شد پیک آنفلوآنزا با سالهای گذشته متفاوت باشد و حتی تا تیرماه نیز به طور کامل از بین نرفته و در چرخه انتقال باقی بماند.»
استاد بیماریهای عفونی با تأکید بر تأثیر مستقیم دگرگونیهای جوی بر پیک بیماریها خاطرنشان کرد: «تغییرات آبوهوایی اثر شگرفی روی پدیده بازپدید آمدن بیماریهای جدید، پدیدارشدن پیکها و شروع اپیدمیها دارد. امسال به دلیل بارندگیهای بیشتر و ماندگاری هوای سرد، ویروس آنفلوآنزا که معمولاً در اردیبهشتماه ناپدید میشد، تا اواسط خردادماه به فعالیت خود ادامه داد. همیشه پدیدآمدن پیک اول را در اواخر آذر و پیک دوم را در اواخر بهمن یا اوایل اسفند ثبت میکردیم، اما امسال به دلیل جابهجاییهای جوی، هجوم جبهههای بارشی و عدم گرمشدن بهموقع هوا، این چرخهها طولانیتر شدند؛ هرچند انتظار میرود با موج گرمای فعلی، فعالیت آن متوقف شود.»
وی در خصوص ابعاد منفی و مثبت تغییرات اقلیمی در منطقه توضیح داد: «بارندگیهای شدید در کشورهای همسایه طی یکی دو سال اخیر، سبب تکثیر بیسابقه پشهها و طغیان بیماری دنگی در آن کشورها و سپس انتقال مکرر آن به برخی شهرهای ایران شد، زیرا پشهها در شرایط کمآبی بهراحتی تکثیر نمیشدند؛ ولی با تغییرات جوی و انباشت آبها، شریک چرخه بیماری شدند. بااینحال، بارندگیهای خوب اخیر در کشور ما در مجموع اثرات مثبتی به همراه داشته است، اما همچنان باید رفتار ویروسها را رصد کرد.»
ایران؛ رتبه اول مصرف سرم در دنیا
رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور با هشدار نسبت به وضعیت گروههای آسیبپذیر تأکید کرد: «کودکان زیر ۵ سال، سالمندان بالای ۷۰ یا ۸۰ سال و مبتلایان به نقص ایمنی یا بیماریهای زمینهای باید کاملاً از افراد عادی تفکیک شوند. در این گروهها، حتی با یکبار اسهال یا استفراغ شدید ممکن است تمام تعادل الکترولیتی بدن به هم بریزد؛ بنابراین این افراد باید در صورت بروز کوچکترین علائم، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنند تا در صورت نیاز تحت سرمدرمانی قرار گیرند و کار به بیآبی مفرط بدن نرسد.»
وی در خصوص نحوه استفاده از پودر ORS توصیه کرد: «افراد باید پودر ORS را دقیقاً مطابق با دستورالعمل و در حجم آب مشخصشده حل کنند و تصور نکنند که غلیظتر بودن آن اثربخشی بیشتری دارد؛ زیرا غلظت بالای آن نتیجه عکس میدهد. دوز مصرف کودکان با بالغان متفاوت است و باید به ساشهها دقت شود.» دکتر رمضانی همچنین نشانههای خطر جدی را برشمرد و افزود: «بروز تب و لرز همراه با اسهال، نشاندهنده عفونت جدی باکتریایی است. همچنین بالابودن حجم و دفعات اسهال آبکی که کلاً بیرنگ میشود یا مشاهده خون در مدفوع، نیازمند مراجعه فوری به پزشک جهت آغاز درمانهای تخصصی آنتیبیوتیکی است. علاوه بر این، تب بالا در کودکان زیر ۲ و ۵ سال به دلیل ریسک تشنج باید فوراً کنترل شود.»
وی همچنین به عموم مردم توصیه کرد از مصرف خودسرانه قرصهای ضداسهال مانند دیفنوکسیلات پرهیز کنند؛ چراکه بدن برای دفع عوامل بیماریزا به این فرایند نیاز دارد و کنترل دستوری آن، میکروب را در روده حبس میکند.
چگونگی تمایز علائم و نشانههای خطری که باید جدی گرفت
وی در پاسخ به سؤالی مبنی بر نحوه تمایز علائم و زمان ضرورت مراجعه به مراکز درمانی گفت: «تمایز دقیق این عفونتها از یکدیگر بر اساس علائم بالینی بسیار دشوار است. اسهال مسافرتی معمولاً خوشخیم و کوتاهمدت است و ظرف یک تا دو روز بهبود مییابد، اما نوروویروسها و آدنوویروسها علائم جدیتری ایجاد میکنند. مسئله حیاتی در عفونتهای گوارشی، ازدسترفتن آب و الکترولیتهای بدن از طریق اسهال یا استفراغ مکرر است که در صورت عدم جایگزینی، منجر به کاهش حجم مایعات بدن، افت شدید فشارخون و در موارد شدید، شوک عروقی میشود.»
استاد بیماریهای عفونی درباره اصول درمانی در بیماران بالغ و جوان یادآور شد: «یک فرد جوان و بدون بیماری زمینهای در صورت ابتلا به اسهال، باید از مصرف مواد قندی بهشدت پرهیز کند؛ زیرا قند، نباتداغ و آبقند، به دلیل برهمزدن فشار اسمزی روده، اسهال را تشدید میکنند. همچنین مصرف چای پررنگ به دلیل تحریک گوارشی ممنوع است و بیمار باید از چای کمرنگ همراه با لیموترش که حاوی الکترولیتها و پتاسیم است، استفاده کند.» وی مصرف موز، سیبزمینی پخته، سیب و کتهماست را بسیار مفید دانست و افزود: «بیمار باید از مصرف نوشیدنیهای گازدار و قهوه که محرک قوی سیستم گوارش هستند خودداری کرده و مایعات را بهصورت تدریجی وارد بدن کند تا معده تحمل لازم را بازیابد.»
نمک، سبزیها را ضدعفونی نمیکند؛ اصول صحیح بهداشت در فصل گرما
رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور در بخش دیگری از سخنان خود به راههای پیشگیری اشاره کرد و گفت: «سبزیجات و میوهها از منابع اصلی انتقال باکتریها از جمله وبا در فصل گرم هستند. برخلاف تصور عموم، نمک یا مایع ظرفشویی بههیچعنوان ویروسها و باکتریها را از بین نمیبرند و تنها انگلها و کرمها را جدا میکنند؛ بنابراین حتماً باید از مواد ضدعفونیکننده پایه کلر مانند پرکلرین طبق دستورالعمل استفاده شود.» وی توصیه کرد شهروندان در فصول گرم از مصرف سالاد و سبزیجات در رستورانها خودداری کرده و این مواد را صرفاً در منزل و بهصورت اصولی ضدعفونی کنند.
دکتر رمضانی شستوشو و ضدعفونی مداوم دستها را پس از حضور در اماکن عمومی و وسایل نقلیه، کلیدیترین راه پیشگیری دانست و عنوان کرد: «در صورت عدم دسترسی به آب و در سفرهای جادهای، استفاده از الکلهای جیبی کوچک ضرورت دارد؛ زیرا دستگیرهها و سطوح عمومی منبع اصلی انتقال آلودگی فرد بیمار هستند.» وی همچنین افزود: «در مناطقی که سلامت آب آشامیدنی در آنها مورد اطمینان نیست، جوشاندن آب به مدت ۱۰ الی ۱۵ دقیقه، اکثریت قاطع عوامل عفونی را از بین میبرد و از ابتلا به بیماری جلوگیری میکند.»
وی در پایان در خصوص علت بازگشت علائم بیماری پس از بهبود نسبی و زمان قرنطینه بیمار اظهار داشت: «دوره بیماری بسته به عامل باکتریایی یا ویروسی متفاوت است. اسهالهای مسافرتی یک تا سه روز طول میکشند، اما بیماریهایی مثل وبا بسیار طولانیتر و شدیدترند.» رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور راه انتقال این بیماریها را عمدتاً «مدفوعی-دهانی» خواند و تأکید کرد: «فرد بیمار باید تا زمان بهبود کامل علائم، ظروف قاشق و چنگال خود را تفکیک کرده، پس از هر بار استفاده از سرویس بهداشتی دستهای خود را به طور کامل با آب، صابون و الکل ضدعفونی کند و در صورت امکان، محیط سرویس بهداشتی نیز با محلولهای حاوی وایتکس ضدعفونی شود.»
دکتر رمضانی در انتها خاطرنشان کرد: «حتی پس از بهبودی ظاهری و حس سلامتی در بیمار، دفع و ریزش ویروس تا چند روز بهصورت پنهان در بدن ادامه دارد، ازاینرو رعایت دقیق اصول بهداشتی، پرهیز از استفاده از حوله مشترک و شستوشوی مکرر تا چند روز پس از بیماری نیز برای مصونیت اعضای خانواده الزامی است. این چرخه به بهداشت فردی وابسته است و غفلت از آن شیوع خانوادگی را در پی دارد.»